درس خارج فقه حضرت
آیت الله مکارم
88/10/12 بسم
الله الرحمن الرحیم
بحث ما در اقسام حج
بود کسانی که خارج از محدوده هستند آفاقی . محدوده
48 میل یا کمتر و کوتاهتر وظیفه حج تمتع است . و
کسانی که در محدوده هستند به نص صریح قرآن باید حج
افراد و قران بجا بیاورند . رسیدم به مساله سوم که
4 تا فرع داشت . فرع اول
این بود که اگر آفاقی منتقل شود به مکه یعنی غیر
حاضری المسجد الحرام حاضر شود در حالیکه قبل
انتقال به مکه مستطیع شده. حال آیا وظیفه اش همان
تمتع است یا قران وافراد؟ ادعا کرده اند وظیفه اش
در زمان استطاعت حج تمتع بوده باید همان را اتیان
کند . ما اشکال کردیم و گفتم موضوع عوض می شود.
مثل مسافری است که وظیفه اش قصر است اما در سفر
نماز را نخواند و به وطن رسید وظیفه اش عوض می شود
و باید نماز را تمام بخواند . فرع دوم : آفاقی که
مستطیع نبود آمد و مکی شد و در مکه مستطیع شد. حال
اگر قبل المده باشد – مده چقدر باشد می رسیم –
مسلما وظیفه تمتع است زیرا هنوز سبقه مکی نگرفته
است . این شخص مصداق آیه شریفه است
( ذلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ
أَهْلُهُ حاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ
اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ
شَديدُ الْعِقاب ) . اما بعد المده
آفاقی مکی می شود . قصد توطن ندارد . قصدش مجاورت
است . بعد مضی المده طبق نص صریح روایات حج عوض می
شود و باید حج افراد یا قران بجاآورد . انما الکلام اختلاف در
زمان مده است که چقدر باشد ؟ چند سال باید بگذرد
تا آفاقی مکی شود . مشهور 2 سال و غیر مشهور 3 سال
و گروهی هم به 1 سال قانع شده اند . اقوال فرع دوم : صاحب حدائق ج16 ص 425 : تلخیص
کرده ایم . خلاصه کلام وی این است که : فعن
المشهور انع سنتان وبعد هما ینتقل الی فرض اهل مکه
و ان بعضهم ثلاث سنوات کما عن النهایه و المبسوط
انه قال : من اقام سنه او سنتین جاز له ان یتمع و
ان جاوز سنتین لم یکن له ذلک و به قال ابن جنید و
ابن ادریس و بهذا القول صرح علامه فی الارشاد .
جواهر ج 18 ص 89 : بالدخول في الثانية الذي يظهر
من الشهيد و الفاضل الأصبهاني الميل اليه ریاض
ج 6 147 : و ما ورد من الصحاح و غيرها بأقلّ من
ذلك كالسنة و الستة أشهر شاذّ مطروح، أو مؤوّل. و
حمله على التخيير ضعيف؛( تخییر بین تمتع و
افراد و اگر 2 سال تمام شد قطعا حج افراد است )
لفقد التكافؤ بالشذوذ. و أضعف منه الميل إلى
العمل بها . ادله: 1- اصل : باید
سراغ عمومات کتاب الله رفت . هر کسی برای او (
حاضری المسجد الحرام ) صدق کرد عرفا وظیفه اش حج
افراد است . حال اگر گفتیم یک سال که ما می گوئیم
شبیه صلاه مسافر است – دانشجویان که برای یک سال
در محل تحصیل بمانند از عنوان مسافر خارج می شوند-
اینجا هم چنین است . توجه فرمایید حاضری المسجد
الحرام حقیقت شرعیه ندارد بلکه عرفی است . حاضری
المسجد الحرام را یک سال هم نمی گویند حتی ممکن
است 6 ماه را هم شامل بشود البته سکونت ملاک است
نه اینکه مثل ایام حج آنجا باشد . روایات : اگر
روایات حاضری المسجد الحرام را تفسیر کرد باید
تابع روایات باشیم البته مخالف قرآن نمی شود بلکه
بیان مصداق است کانه تفسیر کرده و حاکم است . 5
طائفه است . طائفه الاولی
: روایات 2 سال که دلیل بر قول مشهور است .
حدیث 1 باب 9 از ابواب اقسام الحج وسائل :
14755 مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ
عَنْ مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ
الرَّحْمَنِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ
حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ
عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ مَنْ أَقَامَ
بِمَكَّةَ سَنَتَيْنِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ-
لَا مُتْعَةَ لَهُ فَقُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع أَ
رَأَيْتَ إِنْ كَانَ لَهُ أَهْلٌ بِالْعِرَاقِ- وَ
أَهْلٌ بِمَكَّةَ قَالَ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهُمَا
الْغَالِبُ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِه .
روایت صحیحه معتبره است. این عبارت مفهوم دارد
ظاهر عدد مفهوم دارد . زیرا در اصول مفهوم عدد را
پذیرفته ایم . 14756 وَ عَنْ مُوسَى بْنِ
الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُذَافِرٍ عَنْ
عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ ( ثقات ) قَالَ: قَالَ
أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْمُجَاوِرُ بِمَكَّةَ
يَتَمَتَّعُ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ إِلَى
سَنَتَيْنِ فَإِذَا جَاوَزَ سَنَتَيْنِ ( ظاهر این
است ولویک روز )كَانَ قَاطِناً وَ لَيْسَ لَهُ
أَنْ يَتَمَتَّع . برخی نسخ به جای
اذا جاوز اذا جاور را دارند . تفاوتی نمی کند یعنی
2 سال کامل شود . طائفه دوم : 1 سال حدیث 3
باب 9 از ابواب اقسام الحج وسائل : 14757 وَ
عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ
عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع لِأَهْلِ مَكَّةَ
أَنْ يَتَمَتَّعُوا فَقَالَ لَا لَيْسَ لِأَهْلِ
مَكَّةَ أَنْ يَتَمَتَّعُوا قَالَ قُلْتُ
فَالْقَاطِنِينَ بِهَا قَالَ إِذَا أَقَامُوا
سَنَةً أَوْ سَنَتَيْنِ صَنَعُوا كَمَا يَصْنَعُ
أَهْلُ مَكَّةَ- فَإِذَا أَقَامُوا شَهْراً
فَإِنَّ لَهُمْ أَنْ يَتَمَتَّعُوا قُلْتُ مِنْ
أَيْنَ قَالَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْحَرَمِ- قُلْتُ
مِنْ أَيْنَ يُهِلُّونَ بِالْحَجِّ فَقَالَ مِنْ
مَكَّةَ نَحْواً مِمَّا يَقُولُ النَّاس .
روایت صحیحه است . حدیث 7 باب 9 از ابواب اقسام
الحج وسائل : 14761 وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ
إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي
عُمَيْرٍ عَنْ دَاوُدَ عَنْ حَمَّادٍ ( صحیحه )
قَالَ سَأَلْتُ أَبَا
عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَ
يَتَمَتَّعُونَ قَالَ لَيْسَ لَهُمْ مُتْعَةٌ
قُلْتُ فَالْقَاطِنُ بِهَا قَالَ إِذَا أَقَامَ
بِهَا سَنَةً أَوْ سَنَتَيْنِ صَنَعَ صُنْعَ
أَهْلِ مَكَّةَ- قُلْتُ فَإِنْ مَكَثَ الشَّهْرَ
قَالَ يَتَمَتَّعُ قُلْتُ مِنْ أَيْنَ- قَالَ
يَخْرُجُ مِنَ الْحَرَمِ قُلْتُ مِنْ أَيْنَ
يُهِلُّ بِالْحَجِّ قَالَ مِنْ مَكَّةَ نَحْواً
مِمَّا يَقُولُ النَّاس . در روایت
سَنَةً أَوْ سَنَتَيْنِ آمده اما نتیجه اش کفایت
سنه است . طائفه سوم :
که فقط سنه تنها را می گفت . حدیث 8 باب
9 از ابواب اقسام الحج وسائل : 14762 وَ عَنْهُ
عَنْ أَبِيهِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مَرَّارٍ
عَنْ يُونُسَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع قَالَ الْمُجَاوِرُ بِمَكَّةَ سَنَةً يَعْمَلُ
عَمَلَ أَهْلِ مَكَّةَ- يَعْنِي يُفْرِدُ الْحَجَّ
مَعَ أَهْلِ مَكَّةَ- وَ مَا كَانَ دُونَ
السَّنَةِ فَلَهُ أَنْ يَتَمَتَّع. باید
وظیفه مکی ها را بجا بیاورد . کلمه" له " در
روایت : واجب است یا مخیر است در ذهن تان باشد که
در مقام جمع روایات بگوییم . حدیث 9 باب 9 از
ابواب اقسام الحج وسائل : 14763 وَ عَنْهُ عَنْ
أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ
عَمَّنْ أَخْبَرَهُ عَنْ
أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ مَنْ دَخَلَ مَكَّةَ
بِحَجَّةٍ عَنْ غَيْرِهِ ثُمَّ أَقَامَ سَنَةً
فَهُوَ مَكِّيٌّ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَحُجَّ
عَنْ نَفْسِهِ أَوْ أَرَادَ أَنْ يَعْتَمِرَ
بَعْدَ مَا انْصَرَفَ مِنْ عَرَفَةَ فَلَيْسَ لَهُ
أَنْ يُحْرِمَ مِنْ مَكَّةَ- وَ لَكِنْ يَخْرُجُ
إِلَى الْوَقْتِ ( میقات )
وَ كُلَّمَا حَوَّلَ رَجَعَ
إِلَى الْوَقْت . باید میقات برود
یعنی حج تمتع . حدیث 4 باب 8 از ابواب اقسام
الحج وسائل : 14753 وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ
الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ فَضَالَةَ عَنِ
الْعَلَاءِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ
عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ
مَنْ أَقَامَ بِمَكَّةَ سَنَةً فَهُوَ
بِمَنْزِلَةِ أَهْلِ مَكَّة . ( یعنی افراد
و قران) .
