درس خارج فقه حضرت
آیت الله مکارم
88/10/19 بسم
الله الرحمن الرحیم
بحث ما در مساله
چهارم از مسائل مربوط به اقسام حج بود . لکن
قبل از تکمیل بحث صحبتی درمورد حفص بن بختری داشته
باشیم . اولاً حفص
بن بختری به فتح باء است یا به ضم باء ؟ ثانیاً آیا می شود به
روایات وی عمل کرد یا نه ؟ مهم همین است .
مرحوم مامقانی در رجال خویش می فرماید به ضم باء
الموحده . معنای آن چه می باشد ؟ کسیکه خوشکل راه
میرود و حسن الوجه است . و قیل المختال یعنی متکبر
راه می رود . و مرحوم مجلسی اول ( محمد تقی ) ضبطه
به قتح الباء . و قاموس هم همین را می گوید . و
علی الحساب قاموس را معیار قرارمی دهیم . از نظر وثاقت : نجاشی
توثیق کرده ولی مرحوم محقق فاضل مقداد و صاحب
حدائق وی را تضعیف کرده اند . زیرا بنی اعین(
زراره و بستگان او) غمضوا علیه بلعب شطررنج .
مامقانی و برخی در مقام دفاع برآمدند. اولا آیا
شطرنج گناه کبیره است که مزاحم عدالت است . بعد
گفته اند کان یلعب استمراری است . اگر بازی شطرنج
گناه صغیره باشد مداومت بر آن همانند کبیره و
مزاحم عدالت است. تعجب است بالاخره آنهایی که می
گویند گناه است بر قما ر بودن آن اتفاق دارند . و
قما رجزوگناهان کبیره است . و گفته اند القائل
( کان یلعب بالشطرنج ) مجهول . و مع جهالته مبنی
علی الغرض و المرض . فیه
نظر : هر مجهولی نمی توان گفت متکی بر غرض
است . و آیا می شود مرحوم محقق فاضل مقداد و صاحب
حدائق را گفت بر غرض و مرض تصمیم گرفته اند .
نتیجه : ما در قبول روایات وی توقف می کنیم . لکن
ما ایشان را متهم به لعب شطرنج هم نمی کنیم . اساس مساله 4: شخص
متوقف در مکه در حالیکه قصد توطن هم ندارد. شاید
بخواهد یکی دو سه سال بماند . اما الان به مدت
مزبور نرسیده است (مثلا 6 ماه) ولی الان مستطیع
شده و چون حج واجب فوری است باید اتیان کند . سوال
: حج واجب وی چه حجی است ؟ اگر یکی یا به قولی
دو سال بماند ینقلب حج تمتع اش به افراد . اما اگر
به مدت مزبور نرسد اول باید عمره تمتع بجا بیاورد
بعد حج . واینکه عمره تمتع را باید از میقات بجا
بیاورد اجماعی است و مسلم . ولی بحث و اختلاف در
این است از کدام مواقیت ؟قول
اول : آیا میقات اهله ( وطن ) است ( اگر
اهل مدینه است مسجد شجره . اگر اهل طائف است قرن
المنازل . اگر اهل یمن است ینم لم . اگر اهل شام
است جحفه و اگر اهل عراق است ذات عرق ) .
قول دوم تخیر در مواقیت
سته . قول سوم : ادنی
الحل . تنحیم و ما اشبه . اقوال را خواندیم .
نظر جواهردر ج 18 از ص 382 تا 400 و حدائق را
خواندیم . ادله اقوال :
اصل را تاخیر می اندازیم . جواهر تبعا
للریاض اصل را اول بحث کرده است و موضوع پیچیده
شده است . آیا اصل برائت است . زاید بر خارح از
حرم لازم نیست . شک بین اقل و اکثر است واصل برائت
است . یا دوران امر بین تعیین و تخییر می باشد و
اشتغال است . و آیا وجوب میقات شرطی است یا تکلیفی
؟ . چرا صاحب ریاض به دنبال تاسیس اصل رفته
اند ؟ زیرا می فرمایند هر 3 ادله ضعیف است .
اما ما نظر دیگری داریم .
ادله قول اول : بازگشت به میقات شهرش 1- روایت معروف سماعه:
حدیث 1 باب 8 از ابواب اقسام الحج : 14750
مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ
مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ
الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ أَبَانِ بْنِ
عُثْمَانَ عَنْ سَمَاعَةَ
عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع( ظاهرا امام موسی
کاظم ) قَالَ سَأَلْتُهُ
عَنِ الْمُجَاوِرِ أَ لَهُ أَنْ يَتَمَتَّعَ
بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ قَالَ نَعَمْ
يَخْرُجُ إِلَى مُهَلِّ( محل لبیک گفتن و
احرام بستن ) أَرْضِهِ فَيُلَبِّي إِنْ شَاء .
در سند مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ است که مضطرب
الحدیث و مذهب است بنا براین حدیث سندا ضعیف است .
و از نظر دلالی هم مشکل دارد . ان شاء یعنی چه ؟
درحالیکه باید به میقات اهل ارضه برود . و دیگر
اینکه می گوید مجاور جایز است . نمی گوید واجب است
. آیا این برای حج ندبی نیست ؟ زیرا در حج ندبی
شخص مخیر است بین تمتع و افراد . 2- روایات که در باب
حکم نسیان آمده . کسیکه نسیان داشته باشد یا جاهل
باشد در محلی که باید محل شود یاید به میقات شهر
خودش برگردد. حدیث 1 در باب 14 باب مواقیت
14931 مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ
إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي
عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ
اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ نَسِيَ أَنْ يُحْرِمَ
حَتَّى دَخَلَ الْحَرَمَ قَالَ قَالَ أَبِي
يَخْرُجُ إِلَى مِيقَاتِ أَهْلِ أَرْضِهِ ( قول
اول ) فَإِنْ خَشِيَ أَنْ يَفُوتَهُ الْحَجُّ
أَحْرَمَ مِنْ مَكَانِهِ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ
يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ فَلْيَخْرُجْ ثُمَّ
لْيُحْرِم . آیا به روایت نسیان می
توانیم قیاس کنیم مجاور را ؟ شاید بعضی ها اولویت
را بخواهند قیاس بگیرند . وقتی به ناسی دستور داده
می شود که باید به میقات بلد خودش برگردد مجاور به
طریق اولی . جواب : بین مجاور و ناسی ربطی وجود
ندارد . قیاس مع الفارق است حدیث 7 در باب 14
باب مواقیت : صحیحه است . 14937 مُحَمَّدُ
بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ
الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ
حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ
اللَّهِ ع عَنْ رَجُلٍ تَرَكَ الْإِحْرَامَ حَتَّى
دَخَلَ الْحَرَمَ فَقَالَ يَرْجِعُ إِلَى مِيقَاتِ
أَهْلِ بِلَادِهِ الَّذِي يُحْرِمُونَ مِنْهُ
فَيُحْرِمُ فَإِنْ خَشِيَ أَنْ يَفُوتَهُ الْحَجُّ
فَلْيُحْرِمْ مِنْ مَكَانِهِ فَإِنِ اسْتَطَاعَ
أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الْحَرَمِ فَلْيَخْرُج .
حدیث 9 در باب 14 باب مواقیت :
14939 عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ
الْحِمْيَرِيُّ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ
عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ
مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع
قَالَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ تَرَكَ الْإِحْرَامَ
حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْحَرَمِ- كَيْفَ يَصْنَعُ
قَالَ يَرْجِعُ إِلَى مِيقَاتِ أَهْلِ بِلَادِهِ
الَّذِي يُحْرِمُونَ مِنْهُ فَيُحْرِم .
این روایات یا مربوط به جاهل است یا ناسی .
اما مجاور هیچ ربطی به اینها ندارد . قیاس مع
الفارق است . 3-
اطلاقات در باب میقات است . باب اول از ابواب
مواقیت . پیامبر برای اهل مدینه مسجد شجره و
اگراهل طائف قرن المنازل . اهل یمن ینم لم . گر
اهل شام جحفه و اهل عراق است ذات عرق را تعیین
فرمودند . آیا اطلاقات باب مواقیت مجاور را- که
هنوز مکی نیست و آفاقی است – را شامل می شود . فیه نظر : خود اهل بلاد
می توانند از میقات خودشان محرم نشوند . و قبل از
میقات مختص خود به میقات دیگری بروند . مانحن فیه
هم می تواند نتیجه :
ادله سه گانه قول اول هیچکدام قانع کننده
نبود .
