درس خارج فقه حضرت
آیت الله مکارم
88/12/16 بسم
الله الرحمن الرحیم
بحث ما در در واجبات حج تمتع بود . برای وقت احرام
حج تمتع مشهور گفته اند وقت وسیع است از زمان
اتمام عمره تمتع تا زمان در ک وقوف در عرفات .
مثلا یک ساعت قبل از ظهر عرفه در مکه محرم شود به
احرام حج تمتع و خود را در ظهر روز عرفه به عرفات
برساند کافی است . در مقابل ابن حمزه در
الوسیله فرموده اند یوم ترویه احرام واجب است در
حالیکه مشهور می گویند مستحب است . مراجعه
کردیم به روایات باب . تعدادی از روایات مطابق
مذهب مشهور می فرمود وقت وسیع است تا زمانی که
وقوف در عرفات را درک کند . در مقابل گروههای
دیگری از روایات می فرمود وقت مضیق است که چند
دسته می باشند . گروه اول
: ادراک الناس بمنی تا زمانی که به
مردم در منی برسد . ظاهر این است که تا آخر شب
عرفه همه مردم از منی می روند . صبح دیگر کسی در
منی نیست . و منی از جمعیت خالی می شود . 5 روایت
داریم حدیث 3 باب 20 از
ابواب اقسام الحج : 14830 وَ بِإِسْنَادِهِ
عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ
قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع الْمَرْأَةُ
تَجِيءُ مُتَمَتِّعَةً فَتَطْمَثُ قَبْلَ أَنْ
تَطُوفَ بِالْبَيْتِ فَيَكُونُ طُهْرُهَا لَيْلَةَ
عَرَفَةَ- فَقَالَ إِنْ كَانَتْ تَعْلَمُ أَنَّهَا
تَطْهُرُ وَ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَ تُحِلُّ مِنْ
إِحْرَامِهَا وَ تَلْحَقُ النَّاسَ بِمِنًى
فَلْتَفْعَل . فَتَطْمَثُ : عادت
ماهیانه شد . حدیث 4 باب 20
از ابواب اقسام الحج : 14831 وَ بِإِسْنَادِهِ
عَنِ النَّضْرِ عَنْ شُعَيْبٍ الْعَقَرْقُوفِيِّ
قَالَ خَرَجْتُ أَنَا وَ
حَدِيدٌ فَانْتَهَيْنَا إِلَى الْبُسْتَانِ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ- فَتَقَدَّمْتُ عَلَى حِمَارٍ
فَقَدِمْتُ مَكَّةَ- فَطُفْتُ وَ سَعَيْتُ وَ
أَحْلَلْتُ مِنْ تَمَتُّعِي ثُمَّ أَحْرَمْتُ
بِالْحَجِّ وَ قَدِمَ حَدِيدٌ مِنَ اللَّيْلِ
فَكَتَبْتُ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ ع-
أَسْتَفْتِيهِ فِي أَمْرِهِ فَكَتَبَ إِلَيَّ
مُرْهُ يَطُوفُ وَ يَسْعَى وَ يُحِلُّ مِنْ
مُتْعَتِهِ وَ يُحْرِمُ بِالْحَجِّ وَ يَلْحَقُ
النَّاسَ بِمِنًى وَ لَا يَبِيتَنَّ بِمَكَّة .
أَبِي الْحَسَنِ : امام موسی کاظم یا امام رضا
علیهما السلام . مُرْهُ : امر کن به او . حدیث 6 باب 20 از ابواب اقسام الحج :
14833 وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ
أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنِ
ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِنَا
أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا
عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمُتْعَةِ مَتَى تَكُونُ
قَالَ يَتَمَتَّعُ مَا ظَنَّ أَنَّهُ يُدْرِكُ
النَّاسَ بِمِنًى . حدیث معتبر است .
بررسی سندی : اگر
ابن بکیر را از اصحاب اجماع بدانیم و مبنای ما این
باشد که ما بعد اصحاب اجماع نیز ثقه هستند حدیث
صحیح می شود اما عندنا مابعد اصحاب اجماع باید
جداگانه بررسی وثاقت شوند و در این حدیث چون ما
بعد ابن بکیر بعض اصحابنا آمده حدیث مرسله می شود
. حدیث 8 باب 20 از ابواب اقسام الحج :
14835 وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَى بْنِ
الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ
حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ الْمُتَمَتِّعُ
يَطُوفُ بِالْبَيْتِ- وَ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا
وَ الْمَرْوَةِ مَا أَدْرَكَ النَّاسَ بِمِنًى .
حدیث معتبر است . حدیث
14 باب 20 از ابواب اقسام الحج : 14841 وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِأَبِي
الْخَطَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ
أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُرَازِمِ بْنِ حَكِيمٍ
قَالَ قُلْتُ لِأَبِي
عَبْدِ اللَّهِ ع الْمُتَمَتِّعُ يَدْخُلُ
لَيْلَةَ عَرَفَةَ مَكَّةَ- أَوِ الْمَرْأَةُ
الْحَائِضُ مَتَى يَكُونُ لَهَا الْمُتْعَةُ قَالَ
مَا أَدْرَكُوا النَّاسَ بِمِنًى . گروه دوم : تا نماز صبح
یوم ترویه . حدیث 14 باب 21 از ابواب اقسام
الحج : 14858 وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ
بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ
قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ
الْمَرْأَةِ تَدْخُلُ مَكَّةَ- مُتَمَتِّعَةً
فَتَحِيضُ قَبْلَ أَنْ تُحِلَّ مَتَى تَذْهَبُ
مُتْعَتُهَا قَالَ كَانَ جَعْفَرٌ ع يَقُولُ
زَوَالَ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ وَ
كَانَ مُوسَى ع يَقُولُ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ مِنْ
يَوْمِ التَّرْوِيَةِ- فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ
عَامَّةُ مَوَالِيكَ يَدْخُلُونَ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ- وَ يَطُوفُونَ وَ يَسْعَوْنَ ثُمَّ
يُحْرِمُونَ بِالْحَجِّ فَقَالَ زَوَالَ الشَّمْسِ
فَذَكَرْتُ لَهُ رِوَايَةَ عَجْلَانَ أَبِي
صَالِحٍ فَقَالَ- إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ
ذَهَبَتِ الْمُتْعَةُ فَقُلْتُ فَهِيَ عَلَى
إِحْرَامِهَا أَوْ تُجَدِّدُ إِحْرَامَهَا
لِلْحَجِّ فَقَالَ لَا هِيَ عَلَى إِحْرَامِهَا
قُلْتُ فَعَلَيْهَا هَدْيٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ
تُحِبَّ أَنْ تَطَوَّعَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا نَحْنُ
فَإِذَا رَأَيْنَا هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ- قَبْلَ
أَنْ نُحْرِمَ فَاتَتْنَا الْمُتْعه .
بنا بر نقل این روایت امام رضا می فرمایند : پدرم
تا نماز صبح یوم ترویه را وقت احرام حج تمتع می
دانست و جدم تا نماز ظهر یوم ترویه . البته می
رسیم اینها درجات فضیلت است . صبح فضیلت بیشتری
دارد .
حدیث 15 باب 21 از ابواب اقسام الحج : 14859
مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ
الْأَشْعَرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ
الْجَبَّارِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ
عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ
قَالَ أَرْسَلْتُ إِلَى
أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ بَعْضَ مَنْ مَعَنَا
مِنْ صَرُورَةِ النِّسَاءِ قَدِ اعْتَلَلْنَ
فَكَيْفَ تَصْنَعُ قَالَ تَنْتَظِرُ مَا بَيْنَهَا
وَ بَيْنَ التَّرْوِيَةِ- فَإِنْ طَهُرَتْ
فَلْتُهِلَّ وَ إِلَّا فَلَا يَدْخُلَنَّ
عَلَيْهَا التَّرْوِيَةُ إِلَّا وَ هِيَ مُحْرِمَة
مَا بَيْنَهَا وَ بَيْنَ التَّرْوِيَةِ
: صبح روز ترویه باید احرام به حج باشد . گروه سوم : تا ظهر یوم
ترویه حدیث 17 باب 20 از ابواب اقسام الحج :
14844 عَلِيُّ بْنُ جَعْفَرٍ فِي كِتَابِهِ
عَنْ أَخِيهِ قَالَ
سَأَلْتُهُ عَنْ مُتَمَتِّعٍ قَدِمَ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ قَبْلَ الزَّوَالِ- قَالَ يَطُوفُ
وَ يُحِلُّ فَإِذَا صَلَّى الظُّهْرَ أَحْرَم .
حدیث معتبر است . ظاهرا کتاب علی بن
جعفر نزد صاحب وسائل بوده است . حدیث 3 باب 21 از ابواب
اقسام الحج : 14847 وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ
مُوسَى بْنِ الْقَاسِمِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ
عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع قَالَ لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ حَلْقٌ وَ
عَلَيْهِنَّ التَّقْصِيرُ ثُمَّ يُهْلِلْنَ
بِالْحَجِّ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ وَ كَانَتْ
عُمْرَةً وَ حَجَّةً فَإِنِ اعْتَلَلْنَ كُنَّ
عَلَى حَجِّهِنَّ وَ لَمْ يُضْرِرْنَ بِحَجِّهِن
. حدیث معتبری است . گروه چهارم : غروب یوم
ترویه حدیث 10 باب 21 از ابواب اقسام الحج :
14856 وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع قَالَ إِذَا قَدِمْتَ مَكَّةَ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ وَ قَدْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ
فَلَيْسَ لَكَ مُتْعَةٌ امْضِ كَمَا أَنْتَ
بِحَجِّك . حد نهایی احرام بستن حج
غروب یوم ترویه است و بعد از ان دیگر نمی تواند . حدیث 12 باب 21 از ابواب اقسام الحج :
14858 وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ
مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ
سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ
الْمَرْأَةِ تَدْخُلُ مَكَّةَ- مُتَمَتِّعَةً
فَتَحِيضُ قَبْلَ أَنْ تُحِلَّ مَتَى تَذْهَبُ
مُتْعَتُهَا قَالَ كَانَ جَعْفَرٌ ع يَقُولُ
زَوَالَ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ وَ
كَانَ مُوسَى ع يَقُولُ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ مِنْ
يَوْمِ التَّرْوِيَةِ- فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ
عَامَّةُ مَوَالِيكَ يَدْخُلُونَ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ- وَ يَطُوفُونَ وَ يَسْعَوْنَ ثُمَّ
يُحْرِمُونَ بِالْحَجِّ فَقَالَ زَوَالَ الشَّمْسِ
فَذَكَرْتُ لَهُ رِوَايَةَ عَجْلَانَ أَبِي
صَالِحٍ فَقَالَ- إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ
ذَهَبَتِ الْمُتْعَةُ فَقُلْتُ فَهِيَ عَلَى
إِحْرَامِهَا أَوْ تُجَدِّدُ إِحْرَامَهَا
لِلْحَجِّ فَقَالَ لَا هِيَ عَلَى إِحْرَامِهَا
قُلْتُ فَعَلَيْهَا هَدْيٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ
تُحِبَّ أَنْ تَطَوَّعَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا نَحْنُ
فَإِذَا رَأَيْنَا هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ- قَبْلَ
أَنْ نُحْرِمَ فَاتَتْنَا الْمُتْعَة . اگر تا غروب یوم ترویه نتوانست باید به حج
افراد برود . از باب اضطرار احتمال کفایت است و
بعد هم عمره بجای آورد .
گروه پنجم : بعد از نماز عشاء شب عرفه وقت
تمام می شود . حدیث 13 باب 20 از ابواب اقسام
الحج : 14840 وَ عَنْهُ قَالَ رَوَى لَنَا
الثِّقَةُ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ
عَنْ أَبِي الْحَسَنِ
مُوسَى ع أَنَّهُ قَالَ أَهِلَّ بِالْمُتْعَةِ
بِالْحَجِّ يُرِيدُ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ- إِلَى
زَوَالِ الشَّمْسِ وَ بَعْدَ الْعَصْرِ وَ بَعْدَ
الْمَغْرِبِ وَ بَعْدَ الْعِشَاءِ مَا بَيْنَ
ذَلِكَ كُلِّهِ وَاسِع . مرحوم صدوق می
فرماید روایت کرده ثقه ای از اهل بیت . چه کسی ؟
مرسله است . دانستیم لسان
روایات مختلف است . البته همگی در مقابل قول مشهور
بود و می فرمود وقت مضیق است . جمع عرفی دلالی : حمل
ظاهر به اظهر . دیگر نوبتی به تعارض و مرجحات نمی
رسد . واجب این است که وقوف در عرفات را درک کند .
واین 5 دسته روایات را بر مراتب استحباب حمل می
کنیم . و از همه بهتر یوم ترویه در منی باشد و شب
عرفه در آخر شب به عرفات برود . و از همه کم فضلیت
تر هم ادراک الناس بمنی .
سوال : تعجب در این است که چرا ابن حمزه
فقط فرموده یوم ترویه . در حالیکه 5 دسته روایات
لحن شان متفاوت بود چرا ؟ شاید ایشان استنباط
کرده است معیار یوم ترویه می باشد و تفوت ها در
روایات مراتب استحباب می باشد . سلمنا نتوانستسم جمع
دلالی عرفی بکنیم و حمل بر مراتب فضیلت بکنیم عند
التعارض کدام مقدم است ؟ شهرت فتوایی می گفت
وقت وسیع است . شهرت روایی می گفت وقت ضیق است .
عندنا شهرت فتوایی مرجح برتر و اقدم است . نتیجه : بنابراین وقت احرام
حج وسیع است . نکته
: چرا امام در
تحریر الوسیله فرمودند الاحوط؟. از یوم ترویه
تاخیر نیندازد . ایشان ملاحظه این همه روایات را
کردند لحن شان متفاوت بود . و فتوی ابن حمزه .
اما در شرایط فعلی مشکل است برای حاجی ها . ابدا
در منی توقف نمی کنند . مستقیما بع عرفات می روند
. الته برخی
شب عرفه در مکه می مانند و صیح عرفه حرکت می کنند
و تا ظهر خود را به عرفات می رسانند .
