درس خارج فقه حضرت
آیت الله مکارم
88/12/17 بسم
الله الرحمن الرحیم
بحث ما در مسائل حج تمع بود . رسیدم به مساله سوم
. بقی هنا امران : الامر الاول : 4-5
روایت داریم در باب 21 از ابواب اقسام الحج که
ظاهر این روایات این است که احرام حج تمتع در یوم
ترویه پایان می پذیرد . و باید حج افراد بجای آورد
. قربانی هم لازم نیست . این روایات را نمی شود
حمل بر استحباب کرد . زیرا لحن روایات این است که
حج متبدل می شود به عبارت دیگر ادامه حج تمتع بعد
یوم ترویه باطل است . روایات متضافر هستند
برخی ضعیف و برخی صحیح السند هستند . حدیث 9 باب 21
از ابواب اقسام الحج : 14853 وَ عَنْهُ عَنْ
مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ
إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ
عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ الْمُتَمَتِّعُ
إِذَا قَدِمَ لَيْلَةَ عَرَفَةَ فَلَيْسَ لَهُ
مُتْعَةٌ يَجْعَلُهَا حَجَّةً مُفْرَدَةً وَ
إِنَّمَا الْمُتْعَةُ إِلَى يَوْمِ التَّرْوِيَة .
إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ مجهول است . در
واقع با قول ابن حمزه موافق است . وقت احرام تا
یوم ترویه است . به ذیل حدیث توجه کنید . تعارض
دارد با ادله توسعه . حدیث 10 باب 21 از ابواب
اقسام الحج : 14854 وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ
بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُوسَى بْنِ عَبْدِ
اللَّهِ قَالَ سَأَلْتُ
أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْمُتَمَتِّعِ
يَقْدَمُ مَكَّةَ لَيْلَةَ عَرَفَةَ- قَالَ لَا
مُتْعَةَ لَهُ يَجْعَلُهَا حَجَّةً مُفْرَدَةً وَ
يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا
وَ الْمَرْوَةِ- وَ يَخْرُجُ إِلَى مِنًى وَ لَا
هَدْيَ عَلَيْهِ وَ إِنَّمَا الْهَدْيُ عَلَى
الْمُتَمَتِّع . مُوسَى بْنِ عَبْدِ
اللَّهِ مجهول الحال است . لَا هَدْيَ : قربانی
ندارد . حدیث 11 باب 21 از
ابواب اقسام الحج : 14855 وَ عَنْهُ عَنْ
صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ
بْنِ أَعْيَنَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ
قَالَ سَأَلْتُ أَبَا
الْحَسَنِ مُوسَى ع عَنِ الرَّجُلِ وَ الْمَرْأَةِ
يَتَمَتَّعَانِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ
ثُمَّ يَدْخُلَانِ مَكَّةَ يَوْمَ عَرَفَةَ-
كَيْفَ يَصْنَعَانِ قَالَ يَجْعَلَانِهَا حَجَّةً
مُفْرَدَةً وَ حَدُّ الْمُتْعَةِ إِلَى يَوْمِ
التَّرْوِيَة . سند خوب است . شاهد ما
حَدُّ الْمُتْعَةِ إِلَى يَوْمِ التَّرْوِيَة است
. در عبارت الی یوم ترویه 2
احتمال است : 1- غایت داخل در مغیی نیست پس حد
متعه تا روز یوم ترویه است و حتی یوم ترویه را هم
شامل نمی شود . این تقسیر با بقیه روایات در همین
خصوص سازگار نیست . 2- غایت داخل در مغیی است
. یعنی حد متعه تا آخرغروب یوم ترویه را هم شامل
می شود . حدیث 12 باب 21 از ابواب اقسام الحج
: 14856 وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
عُذَافِرٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع قَالَ إِذَا قَدِمْتَ مَكَّةَ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ وَ قَدْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ
فَلَيْسَ لَكَ مُتْعَةٌ امْضِ كَمَا أَنْتَ
بِحَجِّك . عُمَرَ بْنِ يَزِيدَ مجهول
الحال است . امْضِ : عمره را بجا نیاور . حج افراد
را بجا آور . در این روایت معیار تا غروب آفتاب
یوم ترویه ذکر شده است . توجه داشته باشید
زمان عمره تمتع تمام اشهر حج است . اما زمان احرام
حج تمتع بنا بر قولی از یوم ترویه و قولی دیگر یوم
عرفه می باشد . حدیث 14 باب 21 از ابواب اقسام
الحج : 14858 وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ
بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ
قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع عَنِ
الْمَرْأَةِ تَدْخُلُ مَكَّةَ- مُتَمَتِّعَةً
فَتَحِيضُ قَبْلَ أَنْ تُحِلَّ مَتَى تَذْهَبُ
مُتْعَتُهَا قَالَ كَانَ جَعْفَرٌ ع يَقُولُ
زَوَالَ الشَّمْسِ مِنْ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ وَ
كَانَ مُوسَى ع يَقُولُ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ مِنْ
يَوْمِ التَّرْوِيَةِ- فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ
عَامَّةُ مَوَالِيكَ يَدْخُلُونَ يَوْمَ
التَّرْوِيَةِ- وَ يَطُوفُونَ وَ يَسْعَوْنَ ثُمَّ
يُحْرِمُونَ بِالْحَجِّ فَقَالَ زَوَالَ الشَّمْسِ
فَذَكَرْتُ لَهُ رِوَايَةَ عَجْلَانَ أَبِي
صَالِحٍ فَقَالَ- إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ
ذَهَبَتِ الْمُتْعَةُ فَقُلْتُ فَهِيَ عَلَى
إِحْرَامِهَا أَوْ تُجَدِّدُ إِحْرَامَهَا
لِلْحَجِّ فَقَالَ لَا هِيَ عَلَى إِحْرَامِهَا
قُلْتُ فَعَلَيْهَا هَدْيٌ قَالَ لَا إِلَّا أَنْ
تُحِبَّ أَنْ تَطَوَّعَ ثُمَّ قَالَ أَمَّا نَحْنُ
فَإِذَا رَأَيْنَا هِلَالَ ذِي الْحِجَّةِ- قَبْلَ
أَنْ نُحْرِمَ فَاتَتْنَا الْمُتْعَة .
حدیث سند معتبری دارد . معلوم می شود نه صبح یوم
ترویه ملاک است و نه ظهر یوم ترویه . غالب شیعیان
یوم ترویه محرم می شدند . شاهد : إِذَا زَالَتِ
الشَّمْسُ ذَهَبَتِ الْمُتْعَةُ . یعنی وقتی یوم
ترویه تمام شد . محرم به احرام عمره تمتع شد
نتوانست . ناچارا با همین احرام به حج افراد برود
. معلوم می شود تا ظهر وقت احرام حج تمتع نیست .
هَدْيٌ : قربانی . حج تمتع قربانب دارد . قَالَ
لَا : تاکید حج افراد . زیرا قربانی ندارد .
این 5 روایت در تعارض با روایات قول مشهور و ادله
توسعه وقت احرام است ( احرام تا ظهر روز عرفه وقت
دارد ) در حالیکه این روایات می فرماید وقتی یوم
ترویه تمام شد حج تمتع مبدل به حج افراد می شود .
راه حل : آیا جمع
کنیم به استحباب ؟ خیر . جای استحباب نیست .
روایات متضافر است . برخی اسناد صحیح است . باید
سراغ مرجحات برویم . اولین مرجح عندنا شهرت فتوایی
است . خذ بما اشتهر بین اصحابک . یعنی روایات
توسعه وقت . هذا اولا . ثانیا به فرض اینکه مرجح
نباشد در روایات و حالت تعادل برقرا باشد . عامه
قائل به استحباب یوم ترویه هستند . علی فرض عدم ترجیح :
تخییر . بنابراین ما قول مشهور را انتخاب می کنیم
. مسلم است در هنگام تعارض بین خبرین تخییر است نه
تساقط . بله در هنگام تعارض بین ادله تساقط جاری
می شود . توجه داشته باشید از باب مطلق و مقید
نمی شود تعارض را حل کرد زیرا هردودسته روایات
مقید هستند . بین این 5 روایت هم که اخیرا خواندیم
تعارض وجود دارد . روایت پایانی (حدیث 14 باب 21
از ابواب اقسام الحج ) با روایات قبلی . روایت
پایانی می فرمود إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ ذَهَبَتِ
الْمُتْعَةُ . در حالیکه بقیه می فرمود تمام یوم
ترویه . علاوه بر این قول مشهور موافق اصل است
. برخی اصل را هم جزو مرجحات می دانند . اصل برائت
است . زیرا شک داریم یوم ترویه جزو شروط احرام است
یا نه ؟ اصل عدم شرطیت یوم ترویه است . الامر الثانی : اقوال
عامه . المجموع محبی الدین نبوی ج 7 ص 206 :
یستحب لمن اراد الاحرام بالحج
ان یحرم یوم الترویه . الانصاف مرداوی
ج 4 ص 25 : یستحب للمتمتع
الذی حل من الاحرام عمره التمتع یهل یوم الترویه و
هو ثامن من ذی الحجه . هذا مذهب مطلقا
(مطلقا یعنی یا اکثریت قاطع قائلند یا شامل حج
تمتع و افرادمی شود ) و علیه
اکثر الاصحاب . بعد می گوید اگر کسی این مستحب را
انجام نداد و ترک کرد باید کفار بدهد
قال فی الترغیب : .... فلو جاوز غیر محرم لزمه دم
الاسائه . مع دم التمتع .
علاوه بر قربانی حج باید برای ترک استحباب احرام
یوم ترویه قربانی بدهد ؟ . تفاوت عامه با ما در این است که یک قول ضعیف در
عامه می گوید اگر کسی این مستحب را انجام نداد و
ترک کرد باید کفاره بدهد .
