< فهرست دروس

درس خارج اصول آیت الله سبحانی

91/11/23

بسم الله الرحمن الرحیم

 موضوع: عام و خاص
 بارها گفتیم که کفایه متشکل از مقدمه و چند مقصد است. اکنون به سراغ مقصد چهارم می رویم فنقول:
 المقصد الرابع: فی العام و الخاص [1]
 
 قبل از صلب موضوع، چند مطلب را بیان می کنیم:
 الامر الاول: الامور الاعتباریة و تعریفها
 امور در خارج بر دو قسم است:
 گاه تکوینی، حقیقی و واقعی است یعنی چه من باشم یا نه، این امور وجود دارد. بحث در جواهر و اعراض از این امور است چه فرد متفکری باشد یا نه.
 گاه اعتباری است. این امور، قائم به اعتبار معتبر است. اگر اعتبار کننده ای باشد این امور هست و الا نه. مثلا اینکه (ضرب) دلالت بر گذشته و (یضرب) دلالت بر حال و آینده می کند همه از امور اعتباریه است. علم معانی و بیان و علوم ادبی و علم اصول و بخشی از فقه همه از علوم اعتباریه است.
 البته بعد این بحث را مطرح می کنیم که علوم اعتباری، دارای تعریف حقیقی هستند یا نه.
 صاحب کفایه قائل است که تعاریفی که در علوم مختلف است همه از باب تعاریف لفظی [2] و شرح الاسمی [3] است نه تعریف حقیقی. او معتقد است که معرَّف از این تعریف ها اجلی [4] است زیرا می گویند: این تعریف آن مصداق را شامل است و آن مصداق را شامل نیست. این نشان می دهد که مصادیق نزد آنها واضح تر از خود تعریف است این بدان معنا است که مصادیقی را که قبلا شناخته اند ملاک جامع و مانع بودن تعاریف است. اینکه از مصادیق به جامع و مانع بودن تعاریف پی می برند، دلیل بر آن است که معرَّف اجلی است.
 بعد اضافه می کند که مناقشه هایی که علماء می کند که این تعریف جامع است و یا مانع اغیار نیست صحیح نمی باشد. زیرا این مناقشات در جایی راه دارد که تعاریف حقیقی [5] باشد.
 یلاحظ علیه: علماء در مقام بیان تعریف حقیقی هستند و به همین سبب است که نقض و ابرام می کنند و با ان قلت و قلت، سعی در تحدید دقیق آن هستند.
 علماء از این تعاریف، تعریف حقیقی را اراده کرده اند و آنچه محقق خراسانی به علماء نسبت می دهد چیزی است که آنها خود از آن بی خبر هستند.
 ثانیا: محقق خراسانی تصور کرده است که تعریف شرح الاسم با تعریف لفظی یکی است. این در حالی است که این دو با هم متفاوت است. ما این تفاوت را در مبحث واجب مطلق و مشروط مفصلا بیان کرده ایم.
 
 به هر حال بهتر این بود که محقق خراسانی از راه دیگری وارد می شد و آن اینکه می‌گفت: تعریف حقیقی مال امور تکوینی است. مثلا اینکه الماء ما هو و امثال آن. ولی امور اعتباریه چنین نیست زیرا اینها قراردادی و اعتباری است و از این رو تعریف آنها هم اعتباری و غیر حقیقی می باشد. بنا بر این وقتی عقلاء گفته اند: کل فاعل مرفوع و کل مفعول منصوب، آنها می توانستد عکس آن را قرارداد کنند. بر خلاف آب، اسب و غیره که چه اعتبار کننده ای باشد یا نه آنها قابل تغییر نیستند.
 کسانی که در رشته‌ی حقوق درس می خوانند به تعریف اهمیت بسیاری می دهند و حال آنکه نباید چنین باشد. بر خلاف فیزیک‌دان که باید موضوعات را دقیقا تعریف کنند زیرا موضوع کار آنها از امور تکوینیه است.
 
 الامر الثانی: فی تعریف العام
 التعریف الاول: شمول الحکم لجمیع افراد مدخوله [6]
 ضمیر (مدخوله) به (الحکم) بر می گردد. یعنی عام چیزی است که شامل تمامی افراد مدخول باشد. بنا بر این (اکرم العلماء) عام است زیرا حکم به وجوب اکرام تمام افراد عالم را شامل می شود.
 یلاحظ علیه: عام فی حد نفسه ملاحظه می شود یا به لحاظ حکمش؟
 صاحب کفایه معتقد است که عام بودن عام (چه مجموعی، چه استغراقی و چه بدلی) به سبب حکمش است ولی ما خواهیم گفت که عام خودش فی حد نفسه موضوع است و لازم نیست به لحاظ حکم باشد. (این بحث را بعدا مطرح می کنیم)
 بنا بر این تعریف فوق بر معنای صاحب کفایه صحیح است نه بر اساس مبنای ما.
 ثانیا: تعریف فوق عشره را هم شامل است. مثلا اگر مولی بگوید: اکرم عشرة طلاب. تعریف فوق آن را شامل می شود و حال آنکه لفظ عشرة عام نیست.
 
 التعریف الثانی: شمول المفهوم لجمیع ما یصلح ان ینطبق علیه مفرده
 یعنی مفهوم شامل شود هر آن چیزی که مفردش صلاحیت انطباق بر آن را دارد. در اکرم العلماء، مفهوم علماء شامل فرد فردی است که لفظ عالم بر آن صدق می کند.
 در این تعریف دو چیز مهم وجود دارد، شمول و انطباق. شمول، صفت عام است و انطباق هم صفت مفرد می باشد.
 با این بیان دو اشکال فوق وارد نیست.
 اما اشکال اول وارد نیست چون در قبلی سخن از شمول حکم بود ولی در اینجا سخن از شمول مفهوم عام است. در این تعریف، عام مستقلا مطرح می شود.
 اما اشکال دوم وارد نیست زیرا چیزی مانند (عشره) مفرد ندارد.
 یلاحظ علیه: این تعریف، عام بدلی را شامل نیست زیرا عام بدلی مفرد ندارد. مثلا خداوند می فرماید: أَيًّا ما تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‌ [7] ایّ چیزی نیست که مفرد داشته باشد.
 
 بنا بر این باید به سراغ تعریف سوم رویم:
 التعریف الثالث: شمول الحکم لجمیع ما یصلح ان یطبق علیه نفسه او مفرده
 در این تعریف، (نفسه)، عام بدلی و (مفرده) سایر اقسام عام را شامل می شود.
 
 ثم: الفاظ عام (منهای حکم) بر سه قسم است:
  1. گاه افراد عام و کل واحد واحد در عرض هم ملاحظه می شود. مثلا لفظ العلماء چنین است. به این عام استغراقی می گویند. به عبارت دیگر، در عام استغراقی، تمامی افراد در درجه‌ی واحد هستند. در این عام، به تعداد افراد لحاظ داریم.
  2. گاه افراد در عرض واحد ملاحظه نمی شوند بلکه در طول هم ملاحظه می شوند. به این عام بدلی می گویند. در این عام، افراد در یک درجه نیستند در این عام هم به تعداد افراد لحاظ داریم ولی این لحاظ ها طولی است.
  3. گاه یک لحاظ بیشتر نیست و آن عام مجموعی است مانند اکرم مجموع العلماء.
 خلاصه اینکه در عام استغراقی و بدلی لحاظ های متعدد وجود دارد بر خلاف عام مجموعی بر همین اساس در عام استغراقی به تعداد افراد، اطاعت و عصیان محقق می شود. اگر در شهری صد عالم باشد و فرد نود نفر را اطاعت کند و ده نفر را اطاعت نکند به همان اندازه مثیب و معاقب است.
 در عام بدلی هرچند لحاظ متعدد است ولی یک عصیان و یک اطاعت بیشتر وجود ندارد زیرا هر کدام علی البدل مورد لحاظ هستند.
 همچینن در عام مجموعی اگر همه‌ی افراد عام با هم اتیان شوند فرد مثیب است و الا گویا هیچ کار نکرده است زیرا همه، یک موضوع واحد هستند. مانند کسی که اصلا نماز نخواند و کسی نماز بخواند و رکوع را به جا نیاورد. هر دو گویا نماز نخوانده اند.
 فهمیدن اینکه عام، از کدام قسم است توسط عنایت به لفظ فهمیده می شود.
 
 ان شاء الله فردا به سراغ تعریف چهارم می رویم.
 
 


[1]کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1، ص215.
[2]کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1، ص215.
[3]کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1، ص215.
[4]کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1، ص215.
[5]کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1، ص215.
[6]کفاية الاصول، آخوند خراساني،ج1، ص216.
[7]اسراء، آیه‌ی 110.

BaharSound

www.baharsound.com, www.wikifeqh.ir, lib.eshia.ir

logo